Effectieve methoden voor maatschappelijke innovatie

Kem blog cinop web

19 maart 2021

Grote maatschappelijke uitdagingen

In het artikel “Sleutelmethodologieën (KEM’s[1]) voor missiegedreven innovatie” onderzoeken de auteurs effectieve methodes die helpen om technologische innovaties te verbinden met de maatschappij. Nieuwe technologie op zich heeft namelijk pas impact wanneer daar draagvlak voor is bij de doelgroep en de nieuwe technologie ook daadwerkelijk wordt gebruikt. Het artikel is geschreven in de context van het vernieuwde missiegedreven topsectorenbeleid waarmee het kabinet de innovatiekracht van de topsectoren wil gebruiken om een aantal grote maatschappelijke uitdagingen aan te pakken zoals bijvoorbeeld de energietransitie. In deze tekst geven we een kort overzicht en trekken we de conclusie dat het framework dat hier wordt gebruikt voor complexe, maatschappelijke transities, ook van grote waarde is voor kleinere organisaties.

Doelen en ambities: de missies

Om gericht en gezamenlijk stappen te zetten in de aanpak van de maatschappelijke  uitdagingen zijn concrete, meetbare doelen en ambities geformuleerd: de missies. Missies zetten de vraagstukken centraal en hebben het karakter van een stip aan de horizon. Op basis van de missies ontwikkelden de topsectoren zes Kennis- en Innovatieagenda’s (KIA’s)die de basis vormen voor de programmering van baanbrekend onderzoek.

De missies vereisen grote maatschappelijke veranderingsprocessen waarbij we op grote schaal ons gedrag moeten aanpassen. De auteurs zijn, zoals gezegd, op zoek naar effectieve en beproefde methodes voor de aanpak van maatschappelijke uitdagingen en het vormgeven van transities . De auteurs verdelen deze methodes in acht categorieën die cruciaal zijn voor een succesvolle transitie. Ook geven ze aan op welke gebieden nog meer onderzoek moet plaatsvinden om de effectiviteit te vergroten. In dit artikel gaan we kort in op  de acht categorieën. deze tekst geven we een overzicht van de categorieën waaronder de KEM’s worden verdeeld en stellen we vervolgens de vraag wat een organisatie daarvan kan leren.

Acht categorieën van sleutelmethodologieën voor missie gedreven innovatie

Er worden acht categorieën onderscheiden:

  1. Visie en verbeelding

Voor iedere missie is belangrijk om een duidelijk gezamenlijk doel te hebben. Een doel dat inspirerend is en richting geeft door een toekomstbeeld zichtbaar en tastbaar te maken door gebruik te maken van verbeeldingskracht. KEM’s in deze categorie helpen de huidige wereld in kaart te brengen, nieuwe mogelijke situaties te verbeelden en zaken vanuit een ander perspectief te bekijken.

  1. Participatie en co-creatie

Bij complexe innovatie processen zoals de missies zijn veel stakeholders betrokken die allemaal verschillende belangen hebben (burgers, bedrijven, overheden, experts, etc). Al deze stakeholders moeten worden betrokken bij het proces waarbij iedereen kennis en ervaring in kan brengen. Zo ontstaat ook draagvlak voor de veranderingen. KEM’s in deze categorie helpen om stakeholders te betrekken, om het proces systematisch te doorlopen, de context van vraagstukken te analyseren en begrijpen, en om nieuwe proposities te ontwikkelen.

  1. Gedrag en empowerment

Een succesvolle transitie is vaak afhankelijk van gedragsverandering, bijvoorbeeld minder vlees eten of minder vliegen. Dat betekent dat mensen in staat moeten worden om zelf bewuste keuzes te maken. KEM’s in deze categorie helpen bij het ontwikkelen, testen en valideren van interventies om het gedrag van mensen rechtstreeks (via motivatie) of indirect (via beïnvloeding) te veranderen.

  1. Experimentele omgevingen

In het begin van een innovatieproces is ruimte nodig om te experimenteren. Na het experimenteren moet er ruimte zijn om de effecten van ontwikkelde interventies te testen en bij te sturen. KEM’s in deze categorie helpen bij het opzetten van deze experimentele omgevingen en bieden methoden om daarbinnen te werken en experimenteren.

  1. Waardecreatie en opschaling

Om maatschappelijke impact te maken, is het noodzakelijk om de innovaties snel op te kunnen schalen. Dat kan alleen wanneer de waarde die de innovatie voor de samenleving heeft, duidelijk is voor alle stakeholders. KEM’s in deze categorie helpen om dit proces te structureren en in vroege fase te valideren en te testen.

  1. Institutionele verandering

Om maatschappelijke en technologische veranderingen te realiseren, moeten instituties niet in de weg zitten. Op hun beurt, hebben de maatschappelijke en technologische veranderingen zelf ook weer invloed op instituties;  KEM’s in deze categorie bieden inzicht in het gedrag van instituties en helpen om bij de veranderingen passende structuren en procedures te ontwikkelen.

  1. Systeemverandering

Transities vragen om een transformatie van een bestaand systeem. Systemen zijn vaak complex en continu onderhevig aan veranderingen. Het ontwikkelen voor-, en aan systemen is daarom een dynamisch vraagstuk. KEM’s in deze categorie helpen om systeemgericht en toekomstgericht te werk en te gaan en om debat en feedback te ontwikkelen om het systeem te kunnen aanpassen zodat het transitieproces kan worden gefaciliteerd.

  1. Monitoring en effectmeting

Het is belangrijk om de effecten van (systeem)interventies bij  transitievraagstukken te monitoren en (tussentijds) te evalueren. Zo ontwikkel je kennis over de mogelijke effecten van de interventie en kun je de vraag beantwoorden of de interventie kan worden doorgevoerd, verbeterd of afgeschaft. KEM’s in deze categorie helpen om effecten van interventies te meten en de impact op het systeem te monitoren.

Wat kunnen we leren van deze grote transitietrajecten?

Wat opvalt is dat de acht categorieën en de daaronder liggende interventies die in de bijbehorende hoofdstukken worden uitgewerkt,  niet zijn voorbehouden aan de grote, complexe transitieprojecten. Ze zijn net zo relevant voor een organisatie die belang hecht aan (het toepassen van) innovatie. Ook binnen een organisatie moet draagvlak worden gecreëerd en gewenste gedragsveranderingen gerealiseerd die de innovatie ook daadwerkelijk verankeren in de organisatie. Je zou kunnen stellen dat de categorieën de ideale randvoorwaarden beschrijven voor een innovatie- en/of leercultuur.

Een puntje van kritiek op het artikel, is dat er per categorie enorm veel methoden worden gepresenteerd waardoor het lastig is om te bepalen welke goed passen bij een specifieke situatie. Welke methode om een visie te creëren past bij mijn organisatie? Dat betekent ook dat het lastig is om een compleet programma te ontwerpen om de verbinding te maken tussen een innovatie (cultuur) en de uiteindelijke adaptatie daarvan.

Tegenover deze (minimale) kritiek staat dat het de auteurs is gelukt om een geweldig overzicht te geven van beproefde interventies en onderverdeeld in een kader waarbinnen het proces van innovatie en adaptatie kan worden vormgegeven. Daarnaast beschrijven ze op welke punten nog ontwikkelingen en/of onderzoek plaats zou moeten vinden om het proces nog beter te kunnen uitvoeren. Dit maakt het artikel tot een krachtige toolbox en niet alleen voor grote maatschappelijke transities, maar ook voor kleinere organisaties en/of samenwerkingsverbanden.

[1] Key Enabling Methodologies